Bisaya Magasin

Lagda sa Panitik sa Bisaya Gisagop sa KPSP ug DepEd 7

Napatik sa Bisaya Magasin, Hulyo 9, 2014.

Gipahigayon niadtong Hunyo 20, 2014 (Biyernes) atol sa Regional Executive Conference sa Departmento sa Edukasyon Rehiyon 7 ang pakigtigom sa mga sakop sa Komisyon Probinsiyal sa Sinugboanong Pinulongan pinangunahan sa Tsirman niini nga si Mayor Adelino Sitoy sa Cordova, Sugbo, uban sa mga school division superintendents sa tibuok rehiyon 7 pinangunahan usab sa Regional Director sa DepEd nga si Dr. Carmelita T. Dulangon. Atol sa maong tigom gipadayag sa Komisyon Probinsiyal sa Sinugboanong Pinulongan ang mga kauyonan sa mga lagda sa abakada, panitik, ug uban pa sa Sinugboanong lengguwahe. Pinaagi niining tigom, nahatagan og gahom sa balaod ang mga lagda nga naugba sa Komisyon, ug pinaagi sa rehiyonal nga direktor sa Departmento sa Edukasyon, ang maong mga lagda mapatudlo diha sa mga tulunghaan.

 

Akademiyang Bisaya Inc.

Bisan sa wala pa mapagawas sa DepEd ang Department Order No. 74, serye sa 2009, ang mga sakop sa Akademiyang Bisaya Inc., usa ka pribadong organisasyon, naghimo na og mga serye sa panagtigom aron masabotan ang angay nga itudlo nga estandard sa pinulongan sa higayon nga ipatuman sa DepEd ang paggamit sa namat-ang dila sa mga bata (ang maong order ang nagpatuman niini). Usa sa mga gikinahanglan sa maong order ang usa ka panitik nga nadawat sa mayoriya sa mga naggamit sa pinulongan ug nagtuboy sa intelektwalisasyon niini.

Ang Akademiyang Bisaya Inc. gilangkoban sa mga kadagkoan sa DepEd (niadtong panahona ang rehiyonal nga direktor si Recaredo Borgonia pa), mga magtutudlo gikan sa publiko ug pribadong tulunghaan, mga magsusulat, mga haniti sa pinulongan ug linggwistika, mga manlalaban ug mga opisyal sa kagamhanan. Sa samang panahon nga ang Akademiya giorganisa, ang English-Visayan Cebuano Dictionary gipublikar usab sa SunStar Publishing. Kining maong diksyunaryo nahimong estandard nga reperensiya alang sa pagsulat ug pagsulti sa Sinugboanong pinulongan.

Sa paggawas sa DepEd Order No. 74, s. 2009, misuporta ang Akademiyang Bisaya sa pagpatuman sa DepEd sa paggamit sa namat-ang dila isip pinulongan sa pagtudlo (medium of instruction) sa una ngadto sa ikatulong ang-ang sa elementarya. Apan kay ang Akademiya usa man ka pribadong organisasyon, wala kini gahom nga ipakanaog ang usa ka depinitibo nga mga lagda sa panitik sa Sinugboanong pinulongan. Tungod niini, may pipila ka miyembro nga miyangungo ngadto sa Hunta Probinsiyal sa Sugbo alang sa katukoran sa usa ka komisyon nga gisabak sa lalawigan.

 

Komisyon Probinsiyal sa Sinugboanong Pinulongan

Tuod man, may gipalabang nga ordinansa ang probinsiya sa Sugbo nga nagmando sa katukoran sa usa ka komisyon nga maoy mougba sa mga lagda sa Sinugboanong pinulongan.

Sugod niadtong Disyembre 23, 2013, may serye sa mga panagtigom nga gipahigayon sa Kapitolyo sa Sugbo uban ni Gobernador sa Sugbo Hilario Davide III ug ni Bokal Arleigh Jay C. Sitoy ug sa mga sakop sa maong komisyon, nga sa sinugdanan pipila lamang. Aron mas mapalapad ang konsultasyon, may mga representante nga gidapit gikan sa lain-laing hut-ong, ug sa labing ulahing panagtigom (Mayo 19, 2014), aduna nay 36 ka mga sakop ang komisyon nga gilangkoban sa mga representante gikan sa DepEd, akademiya, mga batid nga linggwista, mga manlalaban, mga sakop sa Kapisanan ng mga Brodkaster sa Pilipinas (KBP), mga editor sa mga magasin sa pinulongang Binisaya ug uban pang mga nagpakabana sa Sinugboanong pinulongan.

Ang Komisyon gibahin ngadto sa pito ka komitiba. Ang Komitiba sa Pagpatuman sa Balaod (R.A. 10533) mao sila si Hal. Adelino B. Sitoy (tagsiya), Hal. Arleigh C. Sitoy, Hal. Miguel Magpale, Hal. Peter Calderon, Dr. Carmelita T. Dulangon, Dr. Romeo Macan, Dr. Hope Yu sa Cebuano Studies Center sa Unibersidad sa San Carlos (USC), Dr. Erlinda Alburo sa USC, Dr. Ligaya Rabago-Visaya sa Unibersidad sa Pilipinas sa Sugbo (UP Cebu), Ms. Gemma Doroy sa Danao City Division, Mlbn. Vincent Isles, ug Mrs. Gina Garcia-Atienza sa Bisdak Magasin.

Ang Komitiba sa Ukay-Pulong gilangkoban nila ni Dr. Jess Tirol sa Unibersidad sa Bohol, Atty. Cesar Kilaton, ug Atty. Manny Faelnar, samtang ang Komitiba sa Batid nga mga Linggwista gilangkoban nila ni Ms. Marina Hamoy, Dr. Angel Pesirla sa Cebu Normal University (CNU), Dr. Angeles de Pio-Suarez, Dr. Cristie Ann Delfin sa USC, ug Mr. Paulino Llido.

Ang mga sakop sa Komitiba sa Tagohipos ug Tagtigom sa mga Sinulat mao sila si Sr. Geraldine Villaluz, RCJR sa USC, Dr. Nena Minoza sa DepEd, Mrs. Garcia-Atienza, Mr. Allix Floreta, Mr. Lamberto Ceballos sa Superbalita, ug Dr. Warfe Engracia. Sila usab si Mr. Paul Melendez, Mr. Greg Jumao-as, Mr. Julius Obregon, Dr. Rolando Morallo sa Bisdak Magasin, Ms. Karla Bermudo sa Bisdak Magasin, Mr. Basiliso Sungcad, Ms. Jovelyn Quindao, Mr. Jun Tagalog ug Mr. Eraldito Pana maoy mga sakop sa Komitiba sa Kasayoran ug Arkibo.

Ang nahabiling duha ka komitiba sa Komisyon mao ang Komitiba sa Programa, Proyekto ug Pakiglambigit (mga sakop: Dr. Luz Jandayan, Atty. Manny Faelnar, Dr. Orlando Magno, Mr. Raphael Dean Polinar, Ms. Grecelita Hernandez), ug ang Komitiba sa Hubad Pulong (mga sakop: Hal. Adelino B. Sitoy, Dr. Alburo, Dr. Nena Minoza, Ms. Jandayan, Mr. Jumao-as, Dr. Rabago-Visaya, ug Msgr. Marnell Mejia).

 

Nasodnong Kongreso sa Pinulongang Sinugboanon

Niadtong Mayo 23 ug 24, 2014, ang mga sakop sa Komisyon Probinsiyal sa Sinugboanong Pinulongan mitambong sa gipahigayong Nasodnong Kongreso sa Pinulongang Sinugboanon didto sa Albert van Gansewinkel Hall sa Downtown Campus sa Unibersidad sa San Carlos. Ang maong duha-ka-adlaw nga hitabo gipasiugdahan sa Cebuano Studies Center sa USC ug gitambongan sa mga magtutudlo, magsusulat, linggwist, ug uban pang nagmahal sa atong dila. Didto gipaila sa mga sakop sa Komisyon ang mga lagda sa abakada ug panitik nga nasabotan na.

 

Ang mga Lagda sa nga Nasabotan

Niadtong Mayo 19, 2014 nga miting sa Komisyon, nasabotan nga ang alpabeto kon abakada sa Sinugboanong pinulongan may 5 ka patingog (A, E, I, O, ug U) ug 15 ka katingog (B, K, D, G, H, L, M, N, NG, P, R, S, T, W, ug Y). Apan tungod kay daghan na man kaayo ang mga hinulamang pulong sa Binisaya, ang mga langyaw nga titik mahimong magamit: C, CH, F, J, LL, N (enye), Q, RR, V, X, ug Z.

Sa panitik, mayoriya sa Komisyon nagkasabot nga ang sistema sa panitik nga gigamit ning Bisaya Magasin maoy basehan. Ang mao usab nga sistema ang gisunod sa English-Visayan Cebuano Dictionary sa Akademiyang Bisaya. Ang maong sistema sakop sa hataas nga latid sa tradisyon, nga naggikan pa sa Akademiya sa Dilang Bisaya (AKADABA), diin ang mga patron mao sila si President Carlos P. Garcia ug Bise-President Emmanuel Pelaez, samtang ang mga editor nga sila si Francisco Candia, Diosdado C. Mantalaba, Laurean Unabia, ubp. mga sakop, ug nanimon sa academic council sila si Mlbn. Tomas V. Hermosisima, Mlbn. Napoleon Dejoras, Mlbn. Filomeno C. Kintanar, Mlbn. Fausto Dugenio, Flaviano P. Boquecosa ug Dr. Jesus E. Perpinan. (Kahinumdoman, dekada 60 pa gituki ang maong mga lagda, apan gipublikar isip opisyal nga lagda sa Bisaya Magasin niana nang pagka-Hulyo 15, 1987.)

Ang mga lagda sa panitik nagbase sa pag-ila sa pulong lintunganay kon root word, tungod kay ang Sinugboanon usa man ka pinulongan nga malanggikitanon. Lahi ang pundok sa mga lagda kon ang pulong lintunganay nahisakop sa leksikon sa pinulongan sa wala pa moabot ang mga Katsila (lumad nga pulong), ug lahi usab kon ang pulong lintunganay hinuloman.

Sa mga lumad nga pulong, gisunod ang naandan na nga ang una ug mga tunga-tungang silaba sa pulong maggamit sa patingog nga ‘u’, samtang ang kataposang silaba maggamit sa patingog nga ‘o’. Susama usab ang lagda alang sa mga iglalanggikit: ‘u’ sa unanggikit (prefix) ug panunganggikit (infix) ug ‘o’ ang pangulhinggikit (postfix). Eksepsiyon niini ang unanggikit nga ‘mo’ ug ‘mong’, nga naandan na nga gamitan sa ‘o’. Kon tapoton na ang pulong lintunganay ug ang iglalanggikit, magpabilin ang pagkagamit sa ‘u’ ug ‘o’. Sa ‘i’ ug ‘e’ ang ‘i’ maoy gamiton gawas na lamang niadtong mga pulong nga naandan na nga maggamit sa ‘e’, sama sa babaye, pangadye, dayeg, ug sikwate.

Sa mga hinulamang pulong, ipabilin ang patingog nga gigamit didto sa gigikanang pulong. Kon may labaw sa usa ka ‘o’ ug ‘u’, ang labing unang makita gikan sa tuo maoy gamiton (kota, quota). Kon ang pulong hinulaman may kaamgid nga tugbang sa Iningles ug Kinatsila, nga susama usab ang panglitok, ang pulong Kinatsila maoy himoong sumbanan. May mga pulong nga wala na moagad sa orihinal nga panitik sa pulong gigikanan kay may establisado nang panitik, ug busa angay na lamang nga pahinuntan: suspetsa (gikan sa Kinatsila nga sospecha), sustener (sostener), kuwitis (cojete), tinda (tienda), pista (fiesta). Ang tingog nga long a sa Iningles tugbangan sa ‘ey’: keyk, tsokoleyt.

Gibiyaan sa kadaghanan sa mga sakop sa Komisyon ang konsepto nga spell-as-pronounced (ang panitik binase sa pagkabasa) tungod kay ang katuyoan mao ang estandardisasyon sa pinulongan, ug giila sa Komisyon nga may lain-laing paagi sa pagkasulti sa atong pinulongan sa lain-laing lugar.

 

Mga Reaksiyon

Human sa pagpadayag ni Mr. Greg Jumao-as sa mga lagda nga nasabotan sa Komisyon, mihatag sa iyang timang si Dr. Aurelio Vilbar, prinsipal sa hayskul sa Unibersidad sa Pilipinas sa Sugbo, kon ang maong mga lagda, kon maoy itudlo sa atong mga bata, nakasunod ba sa balaod (R.A. No. 10533, ang Enhanced Basic Education Act of 2013) nga gimando man sa balaod nga ang mother tongue sa mga bata maoy gamiton sa pagpanudlo. Gipasabot ning tagsulat nga bisan kon ang prinsipyo sa R.A. No. 10533 mao ang paggamit sa mother tongue, gitagaan og gahom ang DepEd sa pag-define sa maong konsepto. Ubos sa seksiyon 4 sa maong balaod, may lima ka posibleng krayterya ang DepEd nga puydeng gamiton aron sa pag-ila kon mother tongue sa usa ka bata: ang namat-an niyang dila, ang iyang giila nga iyang pinulongan (self-identity), ang giila sa uban nga maoy iyang pinulongan, ang iyang nahibaloan, ug ang iyang gigamit nga pinulongan. Bisan asa niining maong mga krayterya magamit sa DepEd, ug ang DepEd may gahom sa pagbuot unsa ang ilhon nga mother tongue ug maoy gamiton nga medium of instruction.

 

Gisagop sa DepEd

Kahinumdoman, tuig 2010 pa lamang, ang DepEd nakig-alayon na sa Akademiyang Bisaya, kinsa daghan sa mga sakop mao gihapoy mga miyembro sa Komisyon Probinsiyal sa Sinugboanong Pinulongan, aron sa pagtibuok sa usa ka estandard alang sa atong pinulongan. Gani, niadtong Nobyembre 5, 2010, gipirmahan didto sa DepEd Ecotech Center, Lahug, Dakbayan sa Sugbo ang usa ka memorandum of agreement diin gidawat sa DepEd Rehiyon 7 ang pakig-alayon sa Akademiyang Bisaya, ug giendorsar ang English-Visayan Cebuano Dictionary sa Akademiya ug ang mga lagda niini sa abakada, panitik ug batadila alang sa opisyal nga paggamit sa Rehiyon 7.

1 thought on “Lagda sa Panitik sa Bisaya Gisagop sa KPSP ug DepEd 7”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.